پايان مىيابد . 2 . سفر خروج كه با روايت تولّد موسى ( چهارصد سال پس از مرگ يوسف ) آغاز مىشود و با گزارش از بعثت او و حوادث پس از خروج بنى اسرائيل از مصر ادامه مىيابد و به ده فرمانى كه در كوه سينا بر موسى نازل شد ، اشاره مىكند . به اين سفر در عبرى « شِموت » ( نام‌ها ) گفته مىشود كه از آيهء آغازين سفر گرفته شده است . 3 . سفر لاويان كه از شيوهء قربانى براى گناهان ( به ويژه گناهان كاهنان ) و احكام خوردنىهاى پاك و ناپاك و روز شبات ( شنبه ) و . . . سخن مىگويد . به اين سفر ، بدين جهت لاويان مىگويند كه احكام مربوط به كاهنان كه از خاندان لاوى ( سومين پسر يعقوب و جد اعلاى موسى ) مىباشند را در بر دارد . اين سفر را در عبرى « وييقرا » مىگويند كه از كلمهء اوّل سفر گرفته شده است . 4 . سفر اعداد كه روايت آوارگى بنى اسرائيل در سينا ، سرشمارى اين قوم ، اعياد و قربانى هاو برخى از احكام شرعى حقوقى و . . مىباشد . به اين سفر اعداد مىگويند چون از تعداد اين قوم در بيابان سينا سخن مىگويد و در عبرى ( بيد بار ) ( بيابان ) گفته مىشود كه برگرفته از آيه اوّل سفر است 5 - سفر تثنيه كه تاريخ بنى اسرائيل تا رحلت موسى و نيز تكرار احكامى كه در اسفار پيشين آمده را در بر دارد و نام تثنيه به جهت همين تكرار است چنان كه در عبرى به آن دواريم ( سخنان ) گفته مىشود كه از آيهء اوّل اين سفر گرفته شده است . از كتاب تاريخ دوم عهد عتيق باب 34 آيهء 14 بدست مىآيد كه تورات گم شد و در زمان يوشيا ( يكى از پادشاهان ) بنى اسرائيل 609 - 639 ق م پيدا شد البتّه از شواهد تاريخى و نيز متن كتاب تواريخ دوم بر مىآيد كه آنچه پيدا شد نه همهء تورات فعلى بلكه تنها « سفر تثنيه » بوده است و اسفار ديگر بعد از بازگشت يهوديان از بابل به زعامت عزرا و نحميا در ميانهء سدهء پنجم پيش از ميلاد رسميّت يافتند . توسافوت : به معناى حاشيه است و توسافوت‌نويسان كسانى هستند كه پس از تلمود ، منابع مختلف را مطالعه و مقايسه مىكنند و تعارضات درونىِ آثار تلمودى را حل و رفع مىنمايند م پروشيم . توسفتا : به معناى ضميمه ، مجموعه‌اى است از « بارَيْتا » سومين منبع مكتوب شريعت يهود . اين مجموعه نيز همانند يكى ديگر از مجموعه‌هاى با اهميّت « باريتا » يعنى مجموعهء « ميدراش‌هاى هلاخايى » در ميشنا نيامده‌اند بلكه بخشى از تلمود را تشكيل مىدهند . حاخام : حاخام به معناى « حكيم » ، دانشمند تورات و حكمت ، عنوانى براى عالمان ربانى است و دادگاه حاخامى يعنى همان دادگاه شرعى و سنتى يهود كه در مقابل دادگاه عرفى و عمومى قرار داشت . دادگاه‌هاى حاخامى ، دادگاه‌هايى بودند كه در موضوعات مربوط به احوال شخصيّه مانند ازدواج و طلاق و وصيت ، صلاحيّت داشتند . حشمونائيم : گروهى يهودى كه در مبارزه با يونانيان پيروز شدند و در سال‌هاى 140 تا 37 قبل از ميلاد حكومت كردند .